ŞANLIURFA HALKOYUNLARI HAKKINDA ÖZET BİLGİLER

                                                                                                                 Faruk KAYA

                                                                                                  Halkoyunları Eğitmeni

 

Şanlıurfa kadim bir şehirdir. Yani, inşasının kesin olarak tespit edilemediği en eski şehir. Mevcut arkeolojik bulgulara göre 11.500 yıllık bir şehir olduğu bilimsel olarak tespit edilen, dünyanın en eski kenti olma unvanını hala elinde tutan şehir. Şanlıurfa’da yapılan her arkeolojik keşifler, tarihe ışık tutmakta ve tarihin yeniden yazılmasına vesile olmaktadır. Şanlıurfa, tarihten aldığı birikimi ile birçok uygarlığa beşiklik etmiş, dillerin, dinlerin, kültürlerin buluştuğu ve kaynaştığı medeniyetlerin buluştuğu bir şehir olmuştur. Şanlıurfa yaşanan ve yaşatılan kültür mirası ile hala dinginliği korumaktadır.

Halkoyunları, kökü tarihin derinliklerinden gelen ve geleneksel figürler, ritüeller ve çalgılarla icra edilen en önemli kültür mirasımızdan biridir. Halkoyunları, insanoğlunun duygu ve düşünlerini ritmik hareketlerle müzik eşliğinde anlatımıdır. Başka bir tanımlamayla, insanların var olduğu günden bugüne, geleneklerini, dinini, törelerini, duygularını, düşüncelerini, içinde bulunduğu günlük yaşantısını ve etkisinde kaldığı olayları, tasvir etmek için yaptığı birtakım ritmik hareketlere "Halkoyunu" adını veriyoruz. Halkoyunları, insanoğlunun müzikle birleştirerek ortaya koyduğu bir kültür ürünüdür. Halk arasında yaygın bir şekilde ve yanlış bir şekilde halkoyunlarının karşılığı olarak kullanılan “Folklor” teriminin asıl anlamı Halkbilimi veya Halk Kültürüne ait her şeydir. Halkoyunları Folkloru kapsamaz, ama Folklor Halkoyunların kapsar. Folklor İngilizce Halk = Folk ve Bilim = Lore kelimelerinin bir araya getirilmesinden oluşturulan bir terimdir. Türkçe karşılığı Halkbilim demektir. Halkoyunları, Halkbiliminin bir dalıdır.

Şanlıurfa Halkoyunları düğün, nişan, asker uğurlama, kına gecesi, asbab (damat giydirme) gecesi gibi daha çok sevincin, tören ve kutlamaların yapıldığı gün ve gecelerde icra edilir.

Şanlıurfa il genelinde Halkoyunları icrasına baktığımızda, sadece il merkezinde karşılama türü sayılabilecek “Dörtlü Değnek” ve “Fasıl Oyunu” nun 4 veya 6 kişilik kare veya halkalar şeklinde el ele tutuşmadan karşılıklı oynanır. Şanlıurfa Merkez ve ilçelerinde Davul zurna eşliğinde veya kaval (bazen arbane ritim tutar) eşliğinde el ele tutuşularak meydanlarda uzun halaylar oluşturularak coşku ile icra edilir. Halayın başında bulunan oyuncuya halay başı (oyunu sevk ve idare eder), halayın sonunda bulunan oyuncuya “pöçik” denir. Oyunların çoğunda halkın neşesini, yasını sevgisini, yakarış ve yalvarışlarını, kıskançlığını görmek mümkündür. Şanlıurfa Halkoyunları, giyim kuşam ve takıları, müzik ve oyun figürleri zenginliği ile ülkemiz ve bölge halkoyunları içerisinde müstesna bir yere sahiptir. Şanlıurfa Halkoyunları kapsamlı ve bilimsel bir çalışma gerektir. Bu makalede özlü ifadelerle, yüzeysel bilgiler vermeye çalışacağız.

Şanlıurfa Halkoyunlarını 3 başlık altında ele alacağız

1)      GİYİM KUŞAM-SÜSLENME VE TAKILAR

2)      OYUN

3)      MÜZİK

 

URFA HALK OYUNLARINDA GİYİM KUŞAM-SÜSLENME VE TAKILAR

 

A) ERKEK GİYİM, KUŞAM VE TAKILAR

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1)      Sırmalı Puşu : Ahşap dokuma tezgahlarında geleneksel yöntemlerle yün ve pamuktan dokunulur. Mutlaka sırmalı yapılır yani sim dokuma kısmı olarak kullanılır. Beyaz, kremi, kahverengi ve siyah renkleri vardır. Kenarlarına çeşitli renklerden yapılan pamuk veya sırma ipten yapılan püsküller orijinal dokumada yoktur.

2)      Köynek (Gömlek) : Ahşap dokuma tezgâhlarında geleneksel yöntemlerle yün ve pamuktan dokunulan kumaştan yapılır. Nohutlu veya puanlı çeşitleri vardır. Gömlek yakasız olup, göğüs kısmı yaklaşık bir karış kadar açıktır. Daha çok kahverengi renkli ve nohut desenli olanı tercih edilir.

3)      Kuşak: Ahşap dokuma tezgâhlarında geleneksel yöntemlerle yün ve pamuktan dokunulur. Kuşak şeklinde bele sarılır, ikiye katlanarak bağlanır. Daha çok kahverengi renkli ve yöresel desenli olanlar tercih edilir.

4)      Kırkdüğme Yelek: Göğüs kısmı kahverengi, siyah, yeşil gabardin kumaştan, kol ve sırt kısmı kaliteli astardan yapılmış yarım kollu, cepsiz boyuna kadar, ön taraftan nohut büyüklüğünde ipten yapılmış kırk düğme ile kapanan yöresel bir yelektir. İsmini öndeki bu düğmelerden alır.

5)      Şalvar: Kahverengi, siyah, yeşil gabardin kumaştan yapılır. Yanda iki cebi vardır, genellikle cep kısmının ağız dikişleri sökülmez, dolayısıyla cep kullanılamaz. Peyik kısmı diz altına varır, dizden ayak bileğinde daralarak gider, ayağın girebileceği kadar pay bırakılır.

6)      Çorap: Yünden olup el ile örülmüştür genelde yünün rengindedir. Mor koyun yününden ve beyaz yünden yapılır.

7)      Yemeni: Yüz kısmı kırmızı renkli olup alt kısmı köseledir. Topuksuz olup ağzı geniştir. Kırmızıdan başka siyah, kahverengi, beyaz ve annebi renkleri vardır.

8)      Erkek Takı: Erkekler daha çok sade bir giyimi tercih eder, nadiren yüzük ve pazıbent kullanır.

 

 

 

 

 

 

B) BAYAN GİYİM-KUŞAM SÜSLENME VE TAKILAR

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1) Gümüş Başlık: Genç kız başı olarak kullanılır. Puşu ile sarılmış fes şeklinde kartondan yapılmış başlık veya bir kırmızı fes üzerine tamamı gümüşten yapılmış taç, taç kenarlarına halkalarla tutuşturulmuş çiçek motifleri, kulak üzerlerinde gümüşten motifli ve kulak üzerine kadar zincirleri sarkan yanlıklar, alın kısmına gelen mavi boncuklu alınlık ve bunun uç kısmından buruna doğru gelen levzik, ense kısmına siyah ipten örgülü arka taraftan sarkan saçı kısmen kapatan saç bağı ve üzerinde gümüşten yapılmış 3 adet yapraklı bağ bulunur.  Günlük giysi olarak da kullanılır.

 

 

          

 

2) Hıbriye Başlık: Genç Kadın yani evli kadın başı olarak kullanılır. Kırmızı, siyah beyaz, mavi vb. renkli ve desenli ince ipek kumaştan yapılmış kare şeklindeki kumaşın katlanarak, başa konulan beyaz neçek üzerine bağlanması ile ve alına gelen ipeksi kumaşın gül şekline getirilerek bağlanması veya çapraz bağlanması ile oluşturulan bir başlık tipidir. Daha çok Araplar tarafından kullanılan bir başlıktır. Kırmızı gelincik desenli olanı tercih edilir. Günlük giysi olarak da kullanılır. Günlük giysi olarak da kullanılır.

3) Köfü Başlık: Sade ve ağır başlı, süsten ve renk cümbüşünden uzak, genelde olgun ve yaşlı kadılar tarafından kullanılan bir başlıktır. Fes şeklinde kartondan yapılmış başlık veya bir kırmızı fes üzerine beyaz neçek ile sarılır, alın kısmına sırmalı puşu özel ve yöresel bir yöntemle sarılır. Günlük giysi olarak da kullanılır.

 4) Üçetek: Her renk kadife kumaştan, göğüs ve etek kısımları sırma ipli motiflerle süslü, kenar kısmı düz sırmalı, içi astarlı, bel kısmından aşağısı iyi yandan yırtmaçlı olduğu için alt kısmı üç parçadan oluşan üst giysidir. Bu yüzdendir ki üç etek olarak adlandırılır. Sadece renkli ve desenli kumaşlardan da yapılır. Kumaştan yapılanlarda sırma kullanılmaz. 

 5) Köynek (Gömlek): Ahşap dokuma tezgâhlarında geleneksel yöntemlerle yün ve pamuktan dokunulan kumaştan yapılır. Nohutlu veya puanlı çeşitleri vardır. Gömlek yakasız olup göğüs kısmı kapalıdır. Daha çok kahverengi renkli desenli olanları tercih edilir.

 6) Ayze (Entari): Ahşap dokuma tezgâhlarında geleneksel yöntemlerle yün ve pamuktan dokunulan kumaştan yapılır. Beyaz olanları tercih edilir. Yakasız olup göğüs kısmı düğmeli, ayak topuklarına kadar gelen bir giysidir. Gömleğin altından giyilir.

 7) Şalvar: Ahşap dokuma tezgâhlarında geleneksel yöntemlerle yün ve pamuktan dokunulan kumaştan yapılır. Altın renkli sırma işlemelileri tercih edilir. Okşur kısmı ve ayak bileği kısmı lastiktendir. Geniş ve rahattır. Erkek şalvarı gibi peyiği bulunmaz.

 8) Önlük: Genelde düz siyah kumaş üzerine, kanaviçe ile çiçek motifleri yapılmış, ayzenin üzerine, göbekten ayak bileklerine kadar sarkacak şekilde uçlarına bağlanan iplerle kemer kısmına arkadan bağlanan çok amaçlı kullanılan bir giysidir.

 9)      Çorap: Yünden olup el ile örülmüştür genelde yünün rengindedir. Mor koyunyününden ve beyaz yünden yapılır.

 10)  Yemeni: Yüz kısmı kırmızı renkli olup altı köseledir. Topuksuz olup ağzı geniştir. Kırmızıdan başka siyah kahverengi beyaz renkleri vardır.

 11) Süs ve Takılar: Kordon, Frenkbağı, Beşibirlik, Küpe, Ahıtma Bilezik, Tahtalı Bilezik, Yüzük, Kemer, Hamaylı ve Halhal bilinen en önemli takılardır. Süsleme olarak ellere kına, gözlere sürme çekilir. Kırsalda dögme (dek) yaygın bir şekilde süsleme amaçlı kullanılır.

 

               

 

                 

 

      

 

2) OYUN

     Şanlıurfa il genelinde oynanan oyunları Halay ve Karşılama diye iki başlık altında ele alabiliriz. Halay türü yaygın olmakta birlikte Şanlıurfa Merkezde oynanan Dörtlü Değnek Oyunu, Fasıl, Kılıç Kalkan ve Bıçak Oyunu karşılıklı oynana karşılama türündeki oyunlardır.

 a) Halay Türünde Oynanan Oyunlar

Girani (Ağırlama) : O yun ağırlamadır ve ritmi çok ağırdır. Oyuncular yan yana dizilerek oynarlar. Başta oynayan kişi oyundaki idareyi sağlar.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Düz (Düzzo): Bu oyuna genelde köy düğünlerinde çok rağbet edilir. Köyde bu oyunu erkekle, evli yaşlı kadınlar birlikte oynar. Şehir düğünlerin de erkekler “erkek düğününde” kadınlar ise “kadın düğününde” oynarlar. Bu oyunda bütün maharet ekip başındadır oyunun bir yerinde çıkıp kendine has figürler yapar.

Tek Ayak (Derik): Bu oyun çok güzel bir kız için yakılan türküden çıktığı söylenmektedir. Kızın adı Züleyha takma adı ise “Derik” tir. Hangi düğüne gitse o düğün şenlenirmiş. Derik'i seyreden erkekler kızın güzelliğine ve oyununa hayran olurlarmış. Derik in düğünlerdeki oynadığı oyunlardan tek ayak ortaya çıkmıştır.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

İki Ayak (Dınnıg): Oyun ismini ayağın iki defa öne vurulmasından almıştır. Belli bir
hikayesi vardır. Fakir bir çocuğun çok yakını evlenecektir. Düğünde giyebileceği bir şeyi yoktur. Annesi oğlunun üzülmemesi için bir çift çorap örmeye karar verir, o kadar yoksuldur ki ikinci teki örmeye yün temin edemez. Çocuk düğüne tek çorabı giyerek gider çorapsız ayağın görünmemesi için çorap giydiği ayağını ön plana çıkarır. Böyle oynaması çevrenin hoşuna gider o günden beri bu oyunun iki ayak adıyla oynandığı söylenir.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Üç Ayak: Oyun ismini ayak figürlerinden alır. Yalnız kızlar yalnız erkekler yada kızlı erkekli karışık oynanır.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Kımıl: Kımıl, buğdayların başak verdiği sırada tanelerine dadanıp, öz suyunu emerek öldüren bir böcektir. Oyun da köylünün bu böcekle mücadelesini ifade eder.

 Terge (Tırge): Bu oyuna yörede “Tırge Baraziyan” da denir. Genellikle Suruç ovasında halen varlığını sürdürmektedir.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Urfalıyam Ezelden: Bu oyun  Ömer isimli bir oyuncudan alınmıştır. Bu zamana kadar bu oyunun gelme sebebi Ömer'in yakışıklı, yiğit, yetenekli güzel oyun oynayıp güzel hoyrat söylemesidir.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Soseh: Bu oyunun bulgur döğmeyle ilgili olduğu söylenmektedir. Ayakların yere vuruluşu ile çıkan seslerin tokmak ile dövme döğülürken çıkan sese ve ritme yakınlığı hemen hissedilir. Oyun sadece erkek veya sadece kız veya karışık oynanabilir.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Gazale: Köylü kızı elinde kovası ile süt sağmaya giderken komşu köyden davul sesi gelir , davul sesine ayak uydurmak için ceylan gibi sağa sola sekerek oynamaya başlar. Böylece gazale oyunu doğmuş olur gazale ceylan demektir kızın ceylan gibi sekmesinden dolayı bu adı almıştır.

 Teşi: Teşi yün ve pamuk eğirmeye yarayan iğ'dir. Kadının ev işlerini sembolize eder. Halay bir sağa bir sola kaydığında Serajeri adını alır. Oyunda ip eğirme , süt sağma, hamur yoğurma gibi ev işleri dile getirilir.

 Dinge: Adını davul sesinden almıştır. Avdan dönen baba oğluna annesini sormuş çocuk da babasına annem dın dın a gitti demiş çocuğun böyle söylemesi çevrede ilgi çekmiş o an annesinin oynadığı oyuna dıngey demişler.

 Lorke (Abrevey): Bir çok adı vardır. Her figürün değişmesiyle farklı bir ad alır. Çok yaygın bir oyundur. Vücut dik olarak ayaklar üzerinde sıçranırsa “dik” aynı tempoyla sağ ve sol ayak üzerinde sıçranırsa “abrevey” adını alır.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Gemi: Özellikle Fırat kenarındaki köylerde oynanır. Salla nehri geçiş yük nakli ve bu işler yapılırken meydana gelmiş kazaları anlatır.

 Cezayir: Bir erkek oyunudur. Zurnanın çaldığı Cezayir havası oyuna bir çeşni verir. Sert ayak vuruşları ile oynanır. Trampa , Mozaka adlarını da alır.

 Çeçen Kızı: Çok hareketli bir oyundur. Az farkla selman da denir.

 Halay Türündeki Diğer Oyunlar

Hasandağı

Beşayak

Gelberi

Dellocan

Rışko

Şevko

Karaçi

Keriboz

Zava (Damat)

Keçike

Çepik

Koçeri

Temirağa

Nure

Dik

Sujın

Güliahmeda

Mim

 b) Karşılama Türünden Oynanan Oyunlar

Dörtlü Değnek Oyunu: Oyun adından’da anlaşıldığı gibi oynanan mekana göre en az 4 kişi ile oynanır.  Oyunu yalnız erkekler icra ederler oyunun tamamında yiğitlik ve mertlik teması öne çıkar fasıl oyunu olduğundan her fasılda farklı figürler ve buna bağlı ezgilerin zenginliği görsel ve işitsel olarak sergilenir oyunun son fasılanda ceng teması vardır. Şanlıurfa’nın kurtuluşu sırasında Fransızları Urfa’dan atan Çete’ler (Kuva-i Milliye direnişçileri) bunu kutlarlarken davul zurna eşliğinde sergilemiş oldukları figürlerin meydana getirdiği ve aslı kılıç- kalkan olan daha sonra yaralanmalara sebebiyet verdiği için değnekle oynanan bir fasıl oyunudur.

Kılıç Kalkan Oyunu: Değenek yerine kılıçların kullanıldığı oyunudur.

 Fasıl Oyunu: Mahrama Oyunu da denir. Değenek yerine iki elin yukarıya kaldırılarak mahrama, yani mendille oynanan oyundur. Genelde bayanlar tarafından karşılıklı oynanan oyunlardır. Yaşlı erkekler de bu oyunu oynar.

 Pıçak Oyunu: Kasap oyunu da denir. Kasap bıçakları, müzik ritminde çift bıçakla gösteriş ve riskli fiğürler yaparak karşılıklı oynanan oyundur.

 3) Müzik

Şanlıurfa Halk Oyunlarında Müzik aleti olarak en çok davul ve zurna kullanılır. Kaval ve abrana ilke halay oyunlarının oynandığı görülmektedir. Müzik genelde ağırdan başlayarak hızlı bir tempo ile biter. Oldukça zengin bir müzik çeşidi icra edilir. İcra edilen müzik eşliğinde oynayan kişiler adeta kendinden geçer, izleyiciler ise doyumsuz bir gösteri izlemiş olurlar.

       

Kaynak : http://www.urfakultur.gov.tr